Miếu Cồn Thờ tọa lạc trên một cồn đất cao thuộc thôn Hưng Trung, xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh (trước đây là thôn Hưng Tiến, xã Cẩm Hưng cũ). Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương, di tích còn ghi dấu một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử cách mạng Hà Tĩnh: nơi thành lập Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên và tổ chức Đại hội Đảng bộ huyện lần thứ nhất năm 1930.
Lịch sử hình thành Miếu Cồn Thờ trước những năm 1930 hiện không còn tài liệu thành văn. Những thông tin về nguồn gốc di tích chủ yếu được lưu truyền qua ký ức của người dân địa phương. Theo truyền ngôn, miếu được xây dựng vào thời Nguyễn để thờ một vị quan thanh liêm, đức độ làm nhiệm vụ đo đạc sơn điền. Trong một lần dừng chân qua đêm giữa vùng rừng núi hoang vu, vị quan không may bị hổ vồ tử nạn. Thương tiếc, nhân dân lập miếu thờ, tôn kính như một vị thần bảo hộ, cầu mong cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hòa.
Nếu giá trị tín ngưỡng tạo nên bề dày văn hóa cho di tích thì giá trị nổi bật nhất của Miếu Cồn Thờ lại nằm ở dấu ấn lịch sử cách mạng. Cuối tháng 3 năm 1930, tại đây đã diễn ra Hội nghị với sự tham dự của hơn 30 đảng viên do đồng chí Trần Hữu Thiều chủ trì nhằm bàn việc thành lập Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên và triển khai nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới. Việc lựa chọn Miếu Cồn Thờ làm địa điểm hội nghị xuất phát từ điều kiện địa hình khi đó còn hoang vu, cây rừng rậm rạp, ít người qua lại, thuận lợi cho việc giữ bí mật trước sự theo dõi của thực dân và tay sai.
Hội nghị đã quyết định thành lập Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên và cử Ban Cán sự gồm các đồng chí Nguyễn Thị Giáo (cán bộ Tỉnh ủy phụ trách), Nguyễn Đình Liễn và Lê Bôi. Đây là dấu mốc quan trọng, mở đầu cho sự phát triển của phong trào cách mạng tại địa phương.
Tiếp đó, ngày 17/7/1930, cũng tại Miếu Cồn Thờ, Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên lần thứ nhất được tổ chức với sự tham dự của hơn 30 đại biểu. Đồng chí Trần Hữu Thiều, Bí thư Tỉnh ủy lâm thời, trực tiếp chủ trì Đại hội. Đại hội đã bầu Ban Chấp hành Huyện ủy chính thức gồm bảy đồng chí: Nguyễn Đình Liễn, Lê Bôi, Nguyễn Thừa Duyệt, Nguyễn Đình Hài, Ngô Cẩm, Nguyễn Đối và Dương Đường; đồng chí Nguyễn Đình Liễn được bầu giữ chức Bí thư Huyện ủy.
Sau Đại hội, phong trào cách mạng ở Cẩm Xuyên phát triển mạnh mẽ với nhiều cuộc mít tinh, tuyên truyền, tuần hành và đấu tranh của quần chúng, góp phần vào cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 – 1931) – đỉnh cao của phong trào cách mạng Việt Nam trong những năm đầu dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Về kiến trúc, Miếu Cồn Thờ được xây dựng từ thời Nguyễn. Trước đây, di tích có hai tòa thượng điện và hạ điện bằng gỗ, mái lợp ngói cùng hệ thống tường bao, cột nanh và tắc môn khá bề thế. Trải qua thời gian và chiến tranh, phần lớn công trình đã bị hư hỏng, hiện chỉ còn lại hai cột nanh, tường bao phía trước và tắc môn. Năm 1997, nhân dân địa phương đã đóng góp công sức, kinh phí xây dựng lại ngôi miếu nhỏ để phục vụ nhu cầu tín ngưỡng.
Khuôn viên di tích rộng gần 9.800 m², gồm các hạng mục như cổng, hai cột nanh, tắc môn, bệ thờ ngoài trời và miếu thờ. Đây vừa là không gian văn hóa tâm linh, vừa là nơi lưu giữ những dấu tích lịch sử quan trọng của phong trào cách mạng địa phương.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử và văn hóa, năm 2011 Miếu Cồn Thờ được UBND tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 49/QĐ-UBND ngày 06/01/2011. Hiện nay, di tích được quản lý, bảo tồn thường xuyên, đồng thời trở thành địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng, hành trình về nguồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
Trải qua gần một thế kỷ, Miếu Cồn Thờ không chỉ lưu giữ những giá trị tín ngưỡng dân gian mà còn là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử vẻ vang, nơi khởi đầu cho sự ra đời của Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên. Di tích vì thế mang ý nghĩa đặc biệt trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và niềm tự hào về quê hương cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.